NGIMNA NEI TANGMI LE GAMBUP INNPI

Khup Lian Thang

Gam vengte ahi zongin leitung gam tuamtuamte tawh tehkakna in Myanamar gam pen a tawpna ah om den a, 2015 kum’ kiteelna tungtawnin NLD kumpi thak a kah ciangin kikhelna tampi om pah dingin kilamen mahmah ciat hi. Tunai deuhin NLD’ Vice Chairman Dr. Zaw Myint Muang’ genna ah, gambup dinmun ah lampite, lei tuamtuamte, tui le meite, gambup’ innkhuam bulpi (Infrastructure) te ahi zongin gam mite’ sumlut (GDP) zong tam semsem a, a huampi in khantohna tampi om hi, na ci hi

Khup Lian Thang

Gam vengte ahi zongin leitung gam tuamtuamte tawh tehkakna in Myanamar gam pen a tawpna ah om den a, 2015 kum’ kiteelna tungtawnin NLD kumpi thak a kah ciangin kikhelna tampi om pah dingin kilamen mahmah ciat hi. Tunai deuhin NLD’ Vice Chairman Dr. Zaw Myint Muang’ genna ah, gambup dinmun ah lampite, lei tuamtuamte, tui le meite, gambup’ innkhuam bulpi (Infrastructure) te ahi zongin gam mite’ sumlut (GDP) zong tam semsem a, a huampi in khantohna tampi om hi, na ci hi. Himah hi, Zogam ah NLD ahi zongin Tedim le Tonzang gam ah mipi’tel makaite hong kah ahi manin galkapte hunlai banglo-in gam mite’ lungsim mahmah ah zong suahtakna tampi om hi. Zogam ah zong hun dang bang loin sumlepai tampi zong Gamke kumpi in zekkha zaw, gam khantoh nadingin na tampi sem mahmah zaw tham hi.

Zogam sunga om khuapi 9 lak panin 6 bangin gambup mei kizopna (National Grid Line) ngah ta a, khuapi sung lampite, khua khatlekhat kizopna lampi zong khangto mahmah hi, kici thei hi. Kumpi sungah zong nasep tampi kingah beh a, tua banah kumpi’ vaihawm ahi kumpi inn tuamtuam, zato, sang inn cih bangin inn le lo, lampi le lei lamna cih bang nasep tuamtuamte zong Companyte kisem sak ahih manin mipi sungah sumlepai tampi honglut in, mipite’ nuntakna zong tampi noptuam mahmah hi. Democracy ki-ukna lam kalsuanna ah kisapna tampi omlai himah taseleh, a hunhun in gam mite nisim nuntak khuasakna ah pen khantohlam a manawh hi, kici thei hi. Ahih hangin sep ding tampi tak om lai a, a diakdiak in gamvai le minam vai ah kikhelna, ki-ukna lamah mualmite thuneihna, biakna-ngeina- kideidanna, cihte ah pen upmawh zahin khantohna tam lualo a, sep ding maban tampi om toto ding suak hi.

2020 KUM KITEELNA AH TANGMI

2021-2025 kum adingin mipi tangmi(MP) dingin Party tuamtuamte in Candidate a kiteelkhin zong om a, a kitellai ding zong om hi. Kiteelna ah Innpi (Parliament) nam 3 hi dinga, Minam Innpi (Ayotha HluttawHouse of Nationalities) , Mipi Innpi (Pyituh Hluttaw-House of Representatives) le Gamke Innpi (Pyine Hluttaw-State Assembly) cihte ahi hi. Minam Innpi ah State/Region khatciat panin tangmi 12 ta hi-in, Zogam ah khuapi huam (Township) 9 om in tangmi 12 nei ding hi. Mimal a tam diak khuapite ahi Tedim, Hakha le Paletwa in Minam Innpi adingin tangmi 2 ta nei thei ding hi. Mipi Innpi adingin gam bup sunga om khuapi huam (Township) khat teh tangmi khatta hi in, Zogam ah khuapi huam (Township) 9 om ahihmanin tangmi 9 nei ding hi. Gamke Innpi adingin khuapi khatteh tangmi 2 ta hiding hi. A nuai ah Table ah kicianzaw in kimu thei hi.

(Table 1 limah ki en thei ding hi)

GAMBUP INNPI TANGMITE’ SEPTHEIHNA

Minam Innpi le Mipi Innpi tegel pen gambup a huam innpi te ahi hi. Minam Innpi pen Innpi dawl tungnung (Upper House) hi in, Mipi Innpi pen a dawl nuainung (Lower House) ahi hi. Minam Innpi ah Belpawl gam sunga om Gamke (State/Region) 14 panin tangmi 12 ta kikim takin a lut ding ahi hi. Tua ahihmanin Minam Innpi ah mipi’ teel tangmi 168 le galkap 25% tawh pen 56, a kigawm 224 ahi hi. Hih Minam Innpi ah pen mualtung mite tam a kihelna pen innpi ahi hi. Ahih hangin tulai gamke kikhenna ah gamke 14 panin 7 pen Kawlmite omna hizaw ahih manin Mualmi le Kawlmi te a kikim in Minam Innpi ah kihel hi kici thei a, galkap te 25% kihel ahih manin Kawlmite a tamzaw tham suak hi.

Mipi Innpi ah khuapi huam (Township) khat panin tangmi khatta hi in, gambup ah khuapi huam 330 bulphuh in tangmi 330 a om hipah hi. Galkap lampan in 110 hi in, a kigawm 440 ahi hi. Hih innpi ah pen gam a zaina le mimal tamna tungtawn in tangmi a kah ding ahih manin tangmite’ lakah Kawlmi tam penpen pah hi. Gambup Innpi ah tangmi phazah pen hih a nuai aa Table bang ahi hi.

(Table 2 limah ki en thei ding hi)

MINAM INNPI LE MIPI INNPI

Minam Innpi’ tangmite in gam bup adingin a kisam thukhun thak, thukhun a omsa te puahna, cihdan in thukhun tawh kisaite khempeuh kisung thei hi. A diakdiakin Minam khat ii ngah ding hamphatna, minamte’ kipuah kizunna, minam tuamtuamte mailam ding, tualsuak mite’ nuntakna tawh a kisaidiak, cihte ah thusun’theih nadingin a om Innpi ahi hi. Innpi dawl tungnung (Upper House) ahih mah bangin thulela thukhensatna ah amau kantan loin thu kikhensat theilo hi.

Mipi Innpi’ tangmite in zong gambup adingin a kisam thukhun thak, thukhun aomsate puahkik zunkikna aom nadingin thusung thu vaihawm thei uh hi. Hih innpi ah ahihleh, mipi’ nisim nuntakna ah khantohna ding tawh akizomkha diakte, mimal’ khantohna tuamtuam tawh a kisai khempeuh, mipi le khualetui’ kisapna tuamtuamte, mipite nuntak khuasakna ah kisapna tuamtuamte, gam uk kumpite in gam sungah nasepna tuamtuamte mailam kalsuanzia dingte ah kuppih in thusung in thu vaihawm thei uh hi. Golhguk nekna a om loh nading, khantohna tawh kisai sumte (Budget), khua le tui kalsuanzia kikhel na dingte, gam uk kumpi makaite paizia tampitakte pen tangmi te in na encik in a panpih ding uh ahi hi.

Mipi Innpi ahi zongin Minam Innpi in a hi zongin amau thukimna, amau khensat nate pen Mipi Innpi ahihkeileh Minam Innpi te in thukimpihna a ngah nadingin kipuakciat uh hi. Minam Innpi le Mipi Innpi kikalah thukimna a ngahzawh kei zenzenleh Gambup Innpi (Minam Innpi le Mipi Innpi kigawm) ah puakin tua mun ah kikhensat sak hi.

2008 Thukhunpi omzia tungtawnin Mualmi le Kawlmi kikal ah kidemna bang aom hileh, Mualmi lamte adingin genna vet aom loin lelh dipdep ding hiphot hi. Ahih hangin, tangmi hihna tawh gambup ading ahi zongin gammi khempeuh aa ding ahi zongin, Gamke le khualetui’ kisap tuamtuam ahi zongin, mualmite mailam suahtakna le khantohna ding ahi zongin tangmi khempeuh in thusun theihna, sep theih bawl theih tampi om mahamh veve hi. Amaute in amau sep zawh zah, amau kanzawh zah leh amau phut zawhzah tungtawnin kikhelna tampi hong om ding hi.

HONG TO THU TUAMTUAMTE LE MABANTE

Gambup tangmite in gambup huam in thulela tampi sung thei, vaihawm thei uh ahihmanin a vaipuak uh zong hong lian diak hi. Thu le late pen gambup huam mah in zong amuh theih ding kisam hi.

Kilemna (Peace) tawh kisai in, suahtakna ngah zawh tuni ciangdong pen gambup ah daihna om vet nailo hi. 2015 kum in mipi’ deih kumpi thak a kah hangin mualmi thautawite le kumpi kikal, mualmi thautawite le galkapte kikal ah kilemna lamah khantohna om lualo hi. Gentehna, Zogam leitaw lamah AA te thahat semsem in, kumpi galkapte tawh nakpi takin kido uh ahihmanin bangmah theilo mi tampi in nuntakna beilawh a, inn le lo tampi takmah kisia cipin galtai zong tam mahmah hi. Zogam aa thupiang ahihmanin Zomite khempeuh tawh kisai a, ei mun ei khua lian ah hong tun’ loh hangin lam khat teitei panin i nuntakna hong sukha veve dinga, gambup kilemna pen pello in sep ding a kisam vai thupipen khat ahi hi.

Thukhunpi (Constitution) pen a vekin laih ding pen galkapte in a a dinmun uh a khiap masiah lemlo ding hiphot hi. Ahih hangin tangmite in tudinmun ah, galkapte in lah a san theih ding hidingin gamuk thuneihna a nei NLD in zong a san zawh dingte kankhia in khel theih ding aom bangbang ah puah in behlap ding lamah hanciam ding thupi ding hi. A thei a siamte tungah dongin ahi zongin, mipi tawh kimuh khopna nei dingin sep khiat theihna lampi bangbang tawh hanciam tentan in sep ziahziah theih ding thupi mahmah ding hi.

Kideidanna le kikimlohna (Discrimination, Inequallity) aom sak thei thutela te kankhia in hihtheihna lampi tuamtuam tawh gambup ah kideidannate kiam in, khatlekhat kikal ah ki-itna le kizahtakna aom theih nadingin vaihawm ding thupi hi. Gentehna, tunai deuh in Chin Education Initiative (CEI) te’ bawl a thukankhiatna (Research) ah, Belpawlgam’ sanglai sinna sang ah a kisin ahi Kawllai (Myanamar) sinna le Tangthu (History) sinna ah Kawlmite, Kawlngeina le Kawlte’ tangthu bulphuh in lai kilim sinlua ahihna kiciantakin a malmal in na gen khia uh hi. Tua bang thumuhkhiat nate bulphun in Minam Innpi ah thulela tampi kisung thei kivaihawm thei ding hi. Tua in, Belpawl gam in kum 70 val a kibuaipih tualgal le minam kideidan a bei nadingin sep ding lakah a thupipen le a bulpipen na hi gige hi.

Gam mite nasep guatna (Jobs Creation), nasep tampi a om theih nadingin kipawlna tuamtuamte tung panin ngaihsut piakna la in, gambup ah nasep tampi a om nadingin Minam/Mipi Innpi ah tangmite in thu tampi hong sun’ zawh dinguh thupi mahmah ding hi. Khasum a tam a tawm himasa loin nasep kician, mi khempeuh in maban kician a neih zawh ding thupi mahmah hi. Mipi’ nisim nuntakna ah a tam a tawm hilo in sum lut om limlim leh, nuntakna ah lungmuanna le diahna hong om dinga tua in mite nuntakna ah khantohna lampi hong tunpih ding hi. Tate tute pen sanginn ah kikha zo dinga, mipil misiam tampi hong om ding hi. Bek them loin, hun mawk bei loin maban kician nei lehang, guihtheih khamtheih tawh kisia ahi zongin, lungsim palang zong kikiam mahmah pah ding hi.

Zogam a khantoh nadingin (State,Local Development) sum (Budget) a tam theithei ngah theih nadingin zong sep theih bawltheih tampi om ding hi. Khantohna dingin a kingah sum pen a kisapna mun, gam le khuate ah a tun’ nadingin etcik kul, kankhiat mahmah kul den hi. Mei le tui, lampi, sanginn tuamtuam, kumpi inn tuamtuam, kumpi nasemte inn ding, cih bangin tualsung khantohna(Infrastructure) tuamtuamte ah tuni ciangciang pen Tedim, Tonzang lam adingin khua vengte tawh tehna in lungkimhuai pen dinmun ah omlo hi. Tuate zong picin vaitakin tangmi dingte in a va phut theih ding kisam mahmah ding hi.

Golhguk nekna (Corruption) pen gam bup ah khauhpai mahmah lai hi. A lamdang mahmah ah thu-um mi a tampen ahi Zogam ah zong khauhpai mahmah ahihna pen bildim in kiza den hi. Tua dinmun panin kikhelna aom nadingin, a pil a siam le a kankhia zo kipawlna tuamtuamte tawh kikopkhawm in nasep theih ding thupi hi. Golhguk nekna cih ciangin sumlepai bek hilo, thuneihna a vallua in zatna, sep ding vaipuakte ah gina takin seplohna, sepna bawlna ah huaituam paihtuam nei in mimal pawlkhat le kipawlna pawlkhat bek adingin nasepna, etc… cihte zong hi in, tua bangte a manlang theithei in a veng nadingin sep ding bawl ding tampi om hi.

Banghangin golhguk ki ne, kuate in ne, tua bangin golhguk a nek theih nadingin bangin thapia ahi hiam? Cancer bangin a lauhuai ahi hih natna gil natna ii a bulpi pen bang taktakte ahi hiam? Kankhia in tua bangin baihtakin golhguk a kinek theihloh nadingin kumpi nasep piazia te khekin na khempeuh pen amau le amau kilet dimdiam theih nadingin ahi zongin, golhguk ne te gamtatnate pen baihtakin a kitheihkhiat theih nadingin a ekcik dingte’ nasepzia dingte ahi zong, tangmi te in thusunna le ngaihsut piakna tampi a neih zawh ding thupi hi.

Pilna lam tawh kisai (Education, State le Union level) ah zong vaihawm ding tampitak om hi. Khantohna aom theih nadingin pilna siamna pen a thupipen ahi hi. Khamtheih guihtheih (Drugs) zuakna le zatna panin khamin gina takin gakna, cihte pen a manlang theithei le gambup theih dingin Innpi (Parliament) ah thusun ding thupi mahmah ding hi. Gual suksuk hilehang a tung aa teng ban ah sep ding bawl ding thusun ding tampi hong om lai mahmah hi.

Gentehna in, Myanmar gam in a buaipih man mahmah nailo, a kibuaipih zawh nailo, ahih hanglah buaipihloh a phamawh ahi Khuahun kikhelna (Climate Change) bang pen lunghimawh huai mahmah dinmun ah om hi. Tuzawh kum 50-100 sungin tuipi pen meter 1 (pi 3) bang hong khang ding hi, ci-in mipilte’ genna om a, tua hileh Yangon khuapi mun tampi bang pen a buaihuai mahmah dinmun ah tung ding dinmun ahi hi. Tua dingin kumpi in ahi zongin mipite sep ding maban tampi om ta hi. Khuahun te man nawnlo in, luituite kangin, guahtuite man nawnlo aa mehteh mehgah bawlna, lokhawh singpuakna ah kikhelna lianpi om ta hi.

THUKHUPNA

Thant Myint-U (Historian) in The Hidden History of Burma a cihna laibu sungah, gambup in hih bangin vai thupi maban tampi a om hangin a sem kumpi, Innpi le galkapte in hoihtak le khauhtakin na a sep zawh keileh Kawlgam pen a kisiacip gam (Failed State) suakkha thei ding hi, ci-in a lunghimawh mahmahna na gen hi. Tua dinmun panin gambup a honkhia dingin panmun thupi penpen a len ding, tangmite’ dinmun pen a nak thupit mahmah ahihna Tangmi dingte in hitaleh a teelkhia ding mipite in phawkhuai mahmah hi.

Zomite’ sungah khangthak mipil ahi Dr. Pau Sian Lian in PESTEL TALK ah ngaihsut piakna hoih mahmah khat na gen a, “A huampi in makai tangmi nam 3 om hi. Khatna ah a neih panmun ah omlelin mipi le gamlelei’ adingin bangmah sepluatna a neilo makait tangmite ahi hi. Hih dan makaite pen a lem vetlo makaite kici thei hi. A nihna makai nam pen, mipite le gam khantoh nadingin kumpi’ tungah sumlepai (Budget) ahi zongin kisapna tuamtuamte nakpi takin a phuzo te ahi hi. Amaute pen a hoihzaw deuh makaite ahi uh hi.

A thumna le ahoih penpen makaite ahileh, gam le minam adingin thulela tampi a khualte ahi uh hi. Mailam kum 30-50 kum, kum tampi adingin muhkholh theihna, thulela vaihawmna, sepkhiatna a nei makaite ahi uh hi.” na ci hi. A sawt loin hong tung ding kitelna ah a dem ding, MP Candidate khempeuh in zong a tunga thute hoihtak lungngai sa in a kithawi ding i kideihsak a, a tel ding mipite mahmah in zong mailam kum tampi a khualzo ding makai hoih a kician mahmah dingte mah a teelkhiat ding thupi mahmah ding hi. Gam le minam’ khantoh nadingin makaite’ mailam thukhualna le a makaih siamna tungah a kinga ahi hi.


Hih thului hong gelh sak Sia Khup @Pa Khup Lian Thang pen Zomi leh Zogam avei mahmah khat hi in, Tuithang Khuasuan, Tedim Khuapi ah khangkhia hi. 2005 Kum in Kalay Technology University pan B.Tech(Civil) tawh sangman hi. 2008 Kum panin tuni dong Construction Company- Singapore ah Project Manager asep laitak hi. Zomi Innkuan (Singapore) ah zong ahih theih bangbang tawh kihel in tulaitak Secretary panmun tawh akihel laitak zong hi. Innkuanpih Nu Cing Lian Don tawh Pasian piak tapa 2 nei uh hi. Zolai tawh thulu limci nono hong luikhia zel Zomi khangthak mi muanhuai khat ahi hi.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: