
By Rev. Dr. S. Pau Khan En (October 13, 2020)
Khangluite in thu abul patnop ciangun sakhi tuinek in pan leng, ci thei uh hi. Kei zong Zomi Tuiphum Pawlpi sung a ki-itna khau i kitol sak khak ciilciilna hong gen nuam ka hih manin hih kamciin thulu hong zang ka hi hi.
Bangci lawmlawm a Zomite banglam banglam ah kithu tuak liailiai a mapang khawm thei lo i hiam, cih keikiapi taldom ngiungeu in ka ngaihsun thei zel hi.
Keipen gam kiukna (politics) lam sem hi loin ka lunggulhgulh biakna lam sem ka hih manin biakna kiu panin atom mahmah in ka en nuam hi. Kei mimal khat ngaihsutna agen ding ka hi a, a khial a om hial leh zong keima’ mawhpuakna hi ding hi.
I. ABUL KITOLKHIA BAIH
Japan gal a kici Leitung Galpi Nihna (WWII) khit 1950 ciang Zogam ah Baptist leh Roman Catholic pawl nih bek om in Baptist ah hong makai pen Sangmangte leh Sia Thuam Hang, Sia Pau Suan, Sia Vial Nang, Sia Dam Suan leh Cope topa tawh nasem khawm i Sia masa te uh a hihi. Makai omsun tengmah na na kihuan lingling uh a tawm tase le uh agim atawl lam uh theilo zahin nuam nasa mai uh hi.
Hih hun laitak mah in Sia S.T. Hau Go Madras pan in M.A (Phil) ngah in 1946 kumin ong ciah a, ei Zomi sung gentakloh a Kawlgambup ngiatah zong tuabang degree sang ngah kitam nai hetlo ahih manin gamuk mangkang H. N. C. Stevenson in zalianpi pia dingin nana dawntuah pahlian hi.
Tuabek hi lo, Yangon Judson College ah Siapi asem Khristian Dr.Hla Bu in zong Judson College a Philosophy department ah Professor sem dingin nasam lailai hi.
Tua tegel sang loin ama’ kipiakna zui in Baptist pawlpi ah Pasian nasem dingin hong kipia hi.Ama’ honggen ngiat kazak ngei khat in “Zingsang khat Tedim biakinn lui gei a mawngkung nuai ah Sia Vial Nang in, ko, Japan galsung sangmang te India a, a va galtai sung un thu um mite bang i suak zentam ci a, na khalaulau keei ung a tun nang pilna hizah tawh nongciah a biakna lam nong bawh theih, nuam mahmah hang, ci-in mittui luang gilgial in awliing delhdelh in hong gen” ci hi.
Tualai a Kawlgam sangmangte Thuzeekpi Erville Sowards tawh kikum in ama’ lunggulh sa a hi, Khamtung gambup ading Tuiphumte Kipawlna Zomi Baptist Convention 1953 in hong phut khia a, amahmah in General Secretary sem in Falam ah om a, a hi zongin cidamlohna hangin sau veipi sem zo loin 1955 ciangin Tedim gam ah hong ciah kik hi.
Tedim gam hong ciah ciangin pilna i kisap luatlam muhna tawh pilna khuk ZOMI BAPTIST ACADEMY hong phuan khia hi. Sum mah kisam ahih manin America gam a Baptist thu um mite lungsim khoih dingin BURMA NEWS a kici thukizakna ah thuluui ( article) khat at a pilna kisapna teng agen ngelhngelh khit ciangin, “Where are the helping hands” cih tawh thukhum sawnsawn ahih manin mite lungsim khoih tham in a vei ngiat nupinu khat bang in hoh ama’ gou (will) panin tualai sum MMK 150,000 na pia zen a, tua hun sum manphat lai hi-in, na lianpi a kisem zo lua ding a hi hi. A lungtho tampi mah zong om lai hi. A hizongin Kawlgam hong tun ciangin hih sum pen a ngente kiang tung loin kibelhei sak a, ZBC sung a om Association teng (HBA, FBA, KVBA, TBA) ah saseh hawmin kihawm sak dihzen hi.
Siapa pen anatna khuadam gam tawh kilem lo semsem ahih manin khamtung om ding piang thei nawn sa loin Mandalay University ah Sya va sem hi. Tua lai ah Sya a vasep kawmin i La Bu hong teisak hong puah sak dingin kiseh hi. Ama lampan haksatna kiphawksak kha loin ei ngaklah bekmah kisuangin amah pen bangmah semlo bangin kingaihsun in kikhawl sak mai a, i kizopna khau atol khia leh atolh khia hong suak hiau hi.
Kum tampi mun khat a Pasian’ na kaseppih i Zomi Pasian nasem masa khat ahi, Rev James Sang Awi thugen khat ka bilkha ah gingging lai a, tua in:
“Sia Hau Go te khawng ZBC Meeting ah hong tu le uh i khamuan dan! Bangmah gen sese takei le uh hong tu himhim leh kikha lum mai hi” hongcih pen ka bil ngiat a ka zak ahi hi.
Amau hileh pawh, ” Nasep nop peuhpeuh na ngapngap in sem in la, biakna huangsung ah ong ompih hamtang in” ci ngelngel dingin ka ngaihsun hi. Pasian nasem ding a hong kipia lingliang sam a mataw, en kemcing thei lo khakhong! I liim i vaang hipan mahmah a tolh sak khamai !
( I Sam. 4 : 21-22 I’chabod ).
Hih i thubulpi panin atuung apat a,kihuaina, kikhualna om loin kitolkhia baih lua kha ahih ciang a, i Pawlpi leh i minam tangthu pen kikhih kipehna sang in kitolkhiatna lam vive ah tolhkhia, tolhkhia pahpah i hi khatam, ci giauguau ing.
II CILIAP HUAI VE VE
Kong pat phot buangin sau ta leh hong zom vet hoh ning. Burma Dinity School (MIT) ong Rev. Dr. Kam Khaw Thang in 1957 pawl panin TBA General Secretary hong semin 1960 khit Tedim Lai Siangtho tei dingin hong kipat ciang in 1960 kum a Insein pan a hong ong thak lawmta 4 hong om uh a, kinuam mahmah hi. Adang nih in a khua Pawlpi tek ah Pastor sem in, khat in Falam Lai Siangtho Sangah Sya sem a, Tedim tualsuak Rev.Kai Khaw Thawn in TBA General Secretary hong semin lungdam, thanuam takin gambup kikal suan hi. Tua laitakin thubuai khat hong piang dihdih a, tuapen Sia Thang Za Kam thuhilhna ahi hi.
Ataktakin Sia Thang Za Kam bel kha lam nuntakna a tawisang nuam (promotion of spirituality)hi zaw hi. Kum 1965 Taungphila ZBC Kum Thum sim Khawmpi ah hih thu pen Agenda thupi khat in so takin kigen a, MBC te leh sangmang te in, “ZBC te’n hi thu bangci muh na hi uh hiam?” ci-in adot ciang un, “ZBC pan hepkhiat liang ding zahin upna pial hilo hi” (this is not heretical enough to excommunicate with the ZBC) ci uh hi.
Ahi zongin khua pawlpi pawl khat panin a sang thei het lo a om ciangin Secretary pa in zong, do acih in do keei leh ut mawk uh hi. Doctrine in lah tua zah a, a khial hi lo, cih atheih ban ah, ama sep ding pen mido ding hi lo, mihuai dinglam hi zaw ahihmanin, a tuaci do loh pen GS pa in Sya Thang Za Kam pawlpih hi, cih hi den hi. Tua a hihman in mihing mah ahi, GS pa Rev. Kai Khaw Thawn in zong, “Pawlpih keng kong cihcih hinapi, hong um thei lo na hih uh leh thuman akhen Pasian khen dingin LST hong nam sak un” ci tagiap hi. Chairman pa in zong, “Nam mah ou leh!” cingam nawn lo hi. A za khempeuh kiciliap tek a, tawlpi khat sung tua meeting bawlna Tedim biakinn lui sungteng, sual tung a phim khat kia kiza ding khop, in dai khipkhep hi. Ki ciliap a, na kisak pihtek hi.
Tuabang teng hi keei sam napi in adeihlote’n khauh langpan lua uh ahih manin 1965 TBA Kumcin kikhop teh TBA GS panin kikhawl sakta hi.Tha khat thu in Homalin bulphuh Kuki Chin Baptist Association te hong pai litlet in amau kiangah General Secretary sem dingin nuikawm litlit in mu aktuah in tuah khia hiau uh hi. Amau bel hampha uh mataw!
Thu hiteng la hiteng, kong sut detdut ciangin thusia pholhsuah nuam a hong gen ka hi het kei hi. Thusia sutsut cih khawng a hih theih liai laiteng apeel nuam pa ka hi hi.Tedim gam Khristian te in i thupha leh i lim i vaang hoh tolhsak baih lua khadeuh i keinam, cih kei lungpuak a hong suutsuut ka hi hi.
Hih hun lai te in tulai a TTBA, SRBA, ZBA leh TABC, EBC, AG, UPC khempeuh zong TBA i hi khin hi. Banghang a tolhtolh in bangcia aliailiai adiamdiam a nungta khawm theilo i hiam, cih abul pan a i ki-itna khau (cord of love ) i kitolsak khakna thu sakhi tuinek a apan ka hi hi. Pasian thu ah hi ci mawk i hihmanin leitungthu ah zong akua akua in thupha sangin mainawt veva ka kisa het kei hi. I minam cinatna, i tualniamna leh i daubei kipatna mun (locus of evil) leh ahang pen hih thusia teng pan ahi hi.
PASIAN’ na ka seppih ka zahtak mawh lohi sanggam Chin maikai te khat in simmawh na leh kona tawh hi het loin veitakpi a hong gen thu khat hiah kong hawmsawn nuam hi.
“Buaina khat peuhpeuh hong om teh no, Tedim lamten bel damsak ding lam (remedial method ) zang loin atkhiat ding (surgical method) lam bekbek zang uh teh” hong ci hi.
Tu aciang beek hi ta buang le ung maw, Van Pasian! Ka tuailaite uh hong siamthak sak in, ka gam uh hong cidam sak ta- in aw!
A nunung bel in maivom maikang ki deidanna (apartheid) hang a gambuai South Africa ah tua hunlai a biakna leh minam makai Archbishop Desmond Tutu thugen, tulmawh kamciin khat tawh ka thului article khum nuam ing. Tua in:
“Understanding the past,
Acting in the present
Building the future.”
cih ahi hi.
Hih thuluui asim kha khempeuh i biak i paai Tung Pasian in thupha hong pia ta hen!



